Tìm cách hướng lao động trẻ về nông thôn, xây dựng làng quê giàu đẹp

Thưa ông, Việt Nam được đánh giá là nước đứng top đầu thế giới về xuất khẩu nông sản, trong đó có nhiều mặt hàng đứng top 1, 2, 3, song thực tế đời sống người dân làm nông nghiệp vẫn gặp nhiều khó khăn, bấp bênh trước thiên tai, biến đổi khí hậu, dẫn tới một bộ phận lao động, nhất là lao động trẻ rời bỏ làng quê đi làm ăn xa. Ở nhiều nơi cánh đồng chỉ toàn người già làm ruộng, ông có đánh giá như thế nào về điều này?

- Việt Nam xuất khẩu nhiều nhất là cà phê, gạo, rau quả và hạt điều. Ví dụ cà phê xuất khẩu năm 2024 đã đạt trị giá trên 5 tỉ USD và đây cũng là năm mà giá cà phê Việt Nam đạt cao nhất thế giới. Đấy là điều tự hào. Tuy nhiên, ngành cà phê cũng đang phải đương đầu với nhiều thách thức mới như quy định chống phá rừng của châu Âu (EUDR) với hạn chót là ngày 31/12/2025, yêu cầu các nước xuất khẩu phải đáp ứng vấn đề nguồn gốc xuất xứ, sản xuất bền vững. Nhìn chung, nông nghiệp Việt Nam nhiều năm nay vẫn phải "đau đầu" khắc phục những điểm yếu của nền sản xuất nhỏ, năng suất thấp trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng khốc liệt, thị trường đòi hỏi phải đáp ứng nhiều tiêu chuẩn khắt khe hơn...

Cũng từ những điểm yếu đó mà khiến lực lượng lao động nông thôn đang gặp nhiều khó khăn tại chính địa phương mình như: Thiếu trầm trọng việc làm ngoài nông nghiệp, cùng với đó là thiên tai bão lũ, dịch bệnh, cộng với sự phát triển của mạng xã hội dẫn đến trào lưu lao động trẻ rời làng quê ra đô thị kiếm việc làm hoặc đi xuất khẩu lao động. Nhiều làng bản chúng tôi đến ở Cao Bằng, Tuyên Quang, Thanh Hóa, Nghệ An, hay ở Tây Nguyên thường ban ngày chỉ gặp người già, phụ nữ và trẻ em.

Có thể thấy ở nhiều khu vực nông thôn có một sự "xáo trộn" rất lớn về nhân lực lao động trẻ giữa các tỉnh, có khuynh hướng dịch chuyển từ những "tỉnh nghèo" - nơi có ít việc làm - sang "tỉnh giàu" - nơi có khu công nghiệp, dịch vụ hay nhiều việc làm hơn. Lao động xa nhà có thể mang lại một số lợi ích vật chất trước mắt nhưng trong nhiều trường hợp lại vướng phải các vấn đề như cờ bạc, rượu chè, mại dâm, ma túy... Hơn nữa, những người phụ nữ và trẻ em ở lại địa phương cũng gặp nhiều khó khăn trong cuộc sống, thiếu vắng tình cảm chăm lo giáo dục của người chồng, người cha.

Trong bối cảnh đó, theo ông, chúng ta cần những giải pháp đột phá gì để giữ lao động trẻ ở lại nông thôn, cũng như “hút” lao động có trình độ sau khi học xong quay trở về nông thôn làm nông nghiệp, tham gia xây dựng nông thôn mới giàu đẹp, xây dựng một tương lai hấp dẫn?

- Đây là bài toán xã hội rất lớn và theo tôi không có giải pháp đột phá đơn lẻ mà cần song song tiến hành nhiều giải pháp. Bên cạnh những chính sách vĩ mô để thu hút nhân lực, người tài, đầu tư hạ tầng, giao thông, thủy lợi, cập nhật công nghệ mới, cho vay vốn phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, nâng cao chuỗi giá trị nông sản..., thì một số giải pháp cụ thể đã được minh chứng hiệu quả. Có thể kể đến như: Nâng cao chất lượng của "sự học", hướng nghiệp, đào tạo nghề trong bối cảnh mới (tích hợp các chương trình mục tiêu quốc gia)...

Đào tạo kỹ năng số về nông nghiệp cho thanh niên thông qua những hình thức cụ thể, linh hoạt, như sổ hướng dẫn, bài giảng online, kể cả qua zalo, giáo dục đồng đẳng...; Hỗ trợ khởi nghiệp thông qua cho vay vốn ưu đãi, lan tỏa gương điển hình làm kinh doanh, mở doanh nghiệp xã hội... Triển khai các mô hình nông nghiệp phù hợp với địa lý, môi trường xã hội địa phương, giới tính như: Nông lâm kết hợp, nông nghiệp hữu cơ kết hợp du lịch sinh thái, tổ hợp tác/hợp tác xã do phụ nữ lãnh đạo...

Đầu tư cho mô hình khuyến nông cộng đồng sao cho giống như mô hình y tế thôn bản hay trung tâm học tập cộng đồng. Đây là vấn đề vô cùng quan trọng bởi vì lao động nông nghiệp Việt Nam đa số vẫn còn ở trình độ thấp, với 70% số lao động chưa qua bất kỳ một khóa đào tạo chuyên môn nào; lao động có trình độ đại học chỉ chiếm khoảng 9%.

Tôi đi nhiều nơi và nhận thấy rằng rất ít người vào website của Trung tâm Khuyến nông quốc gia hay Trung tâm Khuyến nông tỉnh - mặc dù đấy là những địa chỉ cung cấp thông tin rất tốt về kỹ thuật nông nghiệp. Vấn đề là chúng ta cần hướng dẫn người trẻ cách tìm thông tin đúng để học và ứng dụng vào cuộc sống, từ đó tìm thấy niềm yêu thích trong sản xuất nông nghiệp, phát triển kinh tế ở nông thôn mà không phải tha hương...

Cần đầu tư mạnh vào người sản xuất nhỏ và các doanh nghiệp nhỏ, siêu nhỏ, doanh nghiệp xã hội

Được biết, nhiều tổ chức quốc tế như Oxfam, IFAD, Plan, Tropenbos đã phối hợp với chính quyền địa phương triển khai xây dựng các mô hình sản xuất, khởi nghiệp cho người dân nông thôn, người nghèo, người yếu thế...; mới đây nhất là những dự án giúp nông dân, phụ nữ, thanh niên và đồng bào dân tộc thiểu số tại vùng núi cao và ven biển Việt Nam ứng phó với tác động của biến đổi khí hậu. Ông đánh giá những dự án này đóng góp như thế nào cho chương trình xây dựng nông thôn mới tại Việt Nam?

- Những dự án quốc tế như đã đề cập ở trên đã đóng góp rất nhiều cho chương trình xây dựng nông thôn mới nói riêng và phát triển bền vững ở Việt Nam nói chung. Ví dụ, trong hơn 20 năm qua, Quỹ Nông nghiệp Liên hợp quốc (IFAD) đã hỗ trợ gần 1 triệu người dân nông thôn, chủ yếu là nông dân quy mô nhỏ, phụ nữ và dân tộc thiểu số tại Việt Nam trong việc phát triển đa dạng sinh kế, nâng cao năng suất, tăng khả năng chống chịu trước những cú sốc khí hậu và thị trường.

Đơn cử, HTX Tài Hoan, xã Côn Minh là một trong 19 doanh nghiệp, HTX của tỉnh Bắc Kạn cũ (nay là Thái Nguyên) được hưởng lợi từ nguồn vốn của IFAD. HTX được hỗ trợ một dây chuyền sản xuất miến và một cân điện tử. Từ đó, sản lượng miến của HTX tăng lên gấp 3 lần. Chất lượng miến dong cũng tăng lên và đã đạt chứng nhận sản phẩm OCOP 5 sao. Ngoài tiêu thụ ở các tỉnh thành phố lớn trong cả nước, sản phẩm của HTX Tài Hoan đã được xuất khẩu sang châu Âu.

Oxfam (liên minh quốc tế gồm 20 tổ chức hoạt động nhằm chống đói nghèo và bất công trên toàn cầu) đã đóng góp rất nhiều trong hỗ trợ nhân đạo, phát triển kinh tế bền vững, hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs) nâng cao năng lực cạnh tranh xuất khẩu, bình đẳng giới và bảo vệ môi trường.

Plan International (tổ chức phi chính phủ lấy trẻ em làm trung tâm) đã có nhiều đóng góp cho Việt Nam chủ yếu thông qua các hoạt động bảo vệ quyền trẻ em gái và thanh thiếu niên, bao gồm việc cải thiện giáo dục, y tế, phát triển kỹ năng nghề nghiệp, và hỗ trợ xây dựng khả năng chống chịu với thiên tai.

Hay Tropenbos Việt Nam (Trung tâm Nghiên cứu Lâm nghiệp Nhiệt đới - chương trình nghiên cứu của Tropenbos, trụ sở tại Hà Lan) cũng đóng góp vào công cuộc phát triển bền vững thông qua quản lý rừng và cảnh quan, hỗ trợ các chính sách liên quan đến rừng, nghiên cứu phát triển các mô hình sản xuất nông lâm kết hợp thích ứng biến đổi khí hậu, tăng cường sinh kế cho người dân, đặc biệt là phụ nữ và thanh niên dân tộc thiểu số.

Trong bối cảnh mới hiện nay, theo ông, chúng ta cần giải pháp gì mang tính đột phá để khu vực nông nghiệp – nông dân – nông thôn phát triển bền vững, nông thôn giàu có, trở thành những làng quê đáng sống?

- Như ở trên tôi đã nói, chúng ta cần nhiều giải pháp đột phá tiến hành đồng bộ nhưng ở đây tôi muốn nhắc nhiều hơn đến thuật ngữ ESG, từ viết tắt của Environmental (Môi trường), Social (Xã hội) và Governance (Quản trị). Đây là bộ ba tiêu chuẩn được sử dụng để đo lường mức độ phát triển bền vững và tác động của doanh nghiệp đến cộng đồng. Tôi muốn mượn thuật ngữ này để đưa ra một số khuyến nghị về lĩnh vực nông nghiệp - nông dân - nông thôn.

Chữ E, tức là môi trường, liên quan nhiều đến đất, nước, rừng, sông, biển, khí hậu. Hiện nay Việt Nam đã có nhiều chiến lược quốc gia về những vấn đề này, điển hình là NetZero. Tuy nhiên tôi muốn nhấn mạnh đến một số tiếp cận mang tính bền vững, thích ứng với biến đổi khí hậu như: Các mô hình nông lâm kết hợp, thủy lợi thông minh, đa dạng sinh học, phương pháp cảnh quan, du lịch nông nghiệp gắn với văn hóa bản địa, chuỗi giá trị có đáp ứng giới... Tất cả các mô hình tiếp cận này đều hướng đến mục tiêu là hài hòa giữa con người và thiên nhiên, có tính nhân văn, thẩm mỹ, tiện ích và thân thiện với môi trường.

Chữ S liên quan đến các vấn đề xã hội. Hiểu rộng ra, để phát triển nông nghiệp - nông dân - nông thôn bền vững, cần giải quyết 3 bài toán sau. Thứ nhất, về khoa học kỹ thuật: như sử dụng giống chất lượng cao để tăng năng suất, chất lượng sản phẩm, chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi theo hướng bền vững và giá trị gia tăng cao; cải thiện hạ tầng; nâng cao hiệu quả nghiên cứu, chuyển giao công nghệ.

Thứ hai, chính sách giảm nghèo bền vững cần gắn với giảm bất bình đẳng xã hội, bất bình đẳng giới.

Cuối cùng, yếu tố con người vẫn là quan trọng nhất. Hiện nay sản xuất nông nghiệp tại Việt Nam vẫn chủ yếu ở quy mô nhỏ (thể hiện qua diện tích canh tác bình quân dao động từ 0,2 đến 2 ha/hộ). Hơn nữa mô hình sản xuất nông hộ chậm đổi mới, chưa theo tín hiệu thị trường. Do vậy cần đầu tư mạnh vào người sản xuất nhỏ và các doanh nghiệp nhỏ, siêu nhỏ, doanh nghiệp xã hội. Chính sách thu hút đầu tư cần chú trọng nguồn nhân lực trẻ có kiến thức, kỹ năng, tầm nhìn.

Chữ G liên quan đến quản trị. Áp dụng linh hoạt vào tam nông, tôi xin đưa ra một số khuyến nghị để thay đổi bao gồm: Hệ thống dữ liệu nhằm quản lý chất lượng và rủi ro (một phần nhằm tránh tình trạng được mùa mất giá, giải cứu nông sản); Xúc tiến thương mại, xây dựng thương hiệu nông sản nhưng dựa trên bản sắc văn hóa; Chuyển từ quản trị theo hình thái tiểu nông sang quản trị tập thể, chú trọng liên kết sản xuất giữa nông dân với nông dân (dưới dạng tổ nhóm sản xuất, hợp tác xã), nông dân với doanh nghiệp (đàm phán, hợp đồng)...

Xin trân trọng cảm ơn ông về cuộc trao đổi!