Ở làng Gò Cỏ (phường Sa Huỳnh, tỉnh Quảng Ngãi), những tinh thể muối trắng kết tinh trên mặt đá không đơn thuần là gia vị của biển cả. Đó còn là kết tinh của ký ức cư dân ven biển, của một kỹ thuật canh tác cổ xưa hiếm thấy, và của lớp trầm tích văn hóa kéo dài hàng nghìn năm.

Nằm trên vùng gò đồi ven biển rộng khoảng 105 ha, Gò Cỏ từ lâu được biết đến là không gian cư trú gắn với Văn hóa Sa Huỳnh có niên đại khoảng 3.000 năm. Mới đây, việc phát hiện trũng muối cổ đã mở thêm một lát cắt quan trọng về đời sống cư dân xưa, cho thấy nghề làm muối ở vùng đất này đã hình thành và phát triển liên tục suốt khoảng 2.000 năm.

Khác với các cánh đồng muối trải dài trên nền đất ven biển quen thuộc, muối ở Gò Cỏ được tạo nên từ chính những hốc đá tự nhiên nằm trên triền đá sát biển. Khi thủy triều dâng hoặc sóng lớn đánh vào bờ, nước biển tràn vào các hốc đá rộng, lưu lại dưới tác động của nắng gắt và gió biển, dần tăng độ mặn. Từ đây, người dân dẫn nước sang những ô ruộng nhỏ được be bờ bằng đất sét trộn cát để tiếp tục phơi thêm 3-4 ngày.

Điều đặc biệt là muối ở đây không lắng xuống đáy như cách kết tinh thông thường mà nổi thành từng mảng liên kết như cánh hoa trắng muốt. Bởi vậy, người dân gọi đó là “hoa muối”. Loại muối này hạt lớn, trắng sạch, vị mặn dịu, không gắt và có hậu ngọt tự nhiên. Nhờ độ tinh khiết cao, “hoa muối” Gò Cỏ được đánh giá phù hợp cho chế biến thực phẩm chất lượng cao, nhất là các sản phẩm truyền thống như nước mắm, mắm cá hay các dòng gia vị bản địa cao cấp.

Tuy nhiên, điều đáng lo là nghề muối cổ này đang đứng trước nguy cơ mai một. Hiện tại, ở Gò Cỏ chỉ còn 3 hộ dân duy trì cách làm muối trên đá do cha ông truyền lại.

Bà Bùi Thị Vân, một trong số ít người còn gắn bó với nghề, cho biết mỗi chu kỳ khoảng 3 ngày, gia đình chỉ thu được 7-8kg muối. Sản lượng thấp, hoàn toàn phụ thuộc vào thời tiết, quy trình sản xuất thủ công nên khó mở rộng quy mô. Đổi lại, giá trị sản phẩm rất cao, khoảng 100.000 đồng/kg, cao gấp hàng chục lần so với các loại muối sản xuất đại trà.

Trong bối cảnh giá muối thông thường có thời điểm xuống dưới 1.000 đồng/kg, “hoa muối” Gò Cỏ cho thấy một hướng đi khác cho kinh tế nông thôn: không cạnh tranh bằng sản lượng mà tạo giá trị bằng sự khác biệt, bằng chất lượng và câu chuyện văn hóa phía sau sản phẩm.

Giá trị ấy càng được củng cố khi giới khảo cổ xác định trũng muối cổ Sa Huỳnh là một phát hiện đặc biệt. Theo Tiến sĩ Đoàn Ngọc Khôi, trũng muối được phát hiện vào tháng 7/2024 trong quá trình khảo sát di tích khảo cổ Văn hóa Sa Huỳnh - di sản văn hóa quốc gia. Đây là bằng chứng quan trọng cho thấy cư dân Sa Huỳnh cổ đã biết khai thác nước biển để làm muối bằng nhiều phương pháp khác nhau, gồm phơi nước biển trên đá tạo muối kết tinh, nấu nước biển trong nồi gốm và sản xuất muối trên cánh đồng.

“Có thể xem đây là vùng làm muối cổ xưa đặc biệt, gần như ‘có một không hai’ ở Đông Nam Á”, ông Khôi nhận định.

Phát hiện này không chỉ có giá trị về khảo cổ học mà còn gợi mở một hướng phát triển mới cho địa phương. Trong xu hướng tiêu dùng hiện đại, những sản phẩm thủ công, hữu cơ, gắn với yếu tố bản địa và mang câu chuyện di sản đang ngày càng được thị trường ưa chuộng. “Hoa muối” Gò Cỏ hội tụ đầy đủ những yếu tố đó: độc bản, tự nhiên, tinh khiết và giàu chiều sâu lịch sử.

Nếu được quy hoạch bài bản, kết nối trũng muối cổ với khu vực san hô ven bờ, vùng rừng chịu hạn và xóm Cỏ - nơi còn lưu giữ nếp sống làng biển truyền thống - Sa Huỳnh hoàn toàn có thể hình thành một Công viên di sản văn hóa muối, vừa bảo tồn nghề cổ, vừa tạo sinh kế từ du lịch cộng đồng và phát triển sản phẩm OCOP đặc trưng.