Tổng Bí thư Tô Lâm, Chủ tịch nước Lương Cường và các đại biểu Quốc hội tại phiên họp. Ảnh: Media Quốc hội

Sáng 5/12, Quốc hội đã tiến hành thảo luận tại hội trường về chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia về nông thôn mới, giảm nghèo bền vững, phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026-2030.

Theo tờ trình của Chính phủ, tổng nguồn lực huy động thực hiện Chương trình trong giai đoạn I dự kiến tối thiểu khoảng 1,23 triệu tỷ đồng. Trong cơ cấu vốn, ngân sách Trung ương hỗ trợ trực tiếp khoảng 100.000 tỷ đồng (chiếm 8%), trong khi vốn ngân sách địa phương các cấp phải đảm bảo lên tới 400.000 tỷ đồng (chiếm 33%). Phần còn lại đến từ vốn lồng ghép, tín dụng chính sách, vốn doanh nghiệp và đóng góp của cộng đồng.

Nhiều tỉnh miền núi khó thu xếp nguồn vốn đối ứng

Tham gia góp ý, đại biểu Mai Văn Hải (đoàn Thanh Hóa) nhận định rằng trong bối cảnh sáp nhập đơn vị hành chính, thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, quy mô của tỉnh và xã đều lớn hơn trước, kéo theo nhu cầu vốn đầu tư hạ tầng và hoàn thiện các tiêu chí nông thôn mới tăng cao.

Tuy nhiên, việc thu xếp vốn đối ứng đang là bài toán khó giải đối với nhiều địa phương, đặc biệt là các tỉnh miền núi.

Ông Hải phân tích, nguồn đầu tư của đa số các xã hiện nay chủ yếu dựa vào tiền cấp quyền sử dụng đất. Thế nhưng, nguồn thu này không còn dồi dào như giai đoạn trước và địa phương chỉ được hưởng khoảng 80-85% tiền sử dụng đất, khiến khả năng cân đối vốn đối ứng càng trở nên eo hẹp.

Để đảm bảo tính khả thi, đại biểu đề nghị cần tăng cân đối ngân sách Trung ương, đặc biệt cho hợp phần phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số, đồng thời có giải pháp huy động các nguồn vốn hợp pháp khác từ doanh nghiệp, hợp tác xã và người dân.

Đồng quan điểm về áp lực tài chính, đại biểu Dương Khắc Mai (đoàn Lâm Đồng) cho rằng con số tổng mức vốn tuy lớn nhưng chưa phản ánh hết nhu cầu thực tế, nhất là sau những thiệt hại nặng nề do bão lũ gây ra gần đây.

Ông chia sẻ thực tế đau lòng tại nhiều vùng, nơi các hộ gia đình vừa thoát nghèo lại rơi về vạch xuất phát do thiên tai, thậm chí có người dân chua chát nói là "thoát hẳn nghèo" theo nghĩa không còn tài sản gì để mất.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu diễn biến phức tạp, thiên tai sạt lở xảy ra với tần suất dày hơn, đại biểu đề nghị Chính phủ rà soát lại mức vốn và phải có nguồn dự phòng đầy đủ để xử lý các vấn đề phát sinh.

Theo tính toán của đại biểu đoàn Lâm Đồng, nhu cầu vốn ngân sách Trung ương tối thiểu để thực hiện Chương trình giai đoạn tới là hơn 240.000 tỷ đồng, nhưng tờ trình Chính phủ mới bố trí được khoảng 100.000 tỷ đồng, tức chỉ đáp ứng hơn 41% nhu cầu.

Ông nhấn mạnh nếu nguồn vốn không đảm bảo, mục tiêu của Chương trình chắc chắn bị ảnh hưởng.

Với cơ cấu vốn hiện tại, áp lực đè nặng lên các địa phương nghèo - đối tượng thụ hưởng chính nhưng lại có khả năng huy động nguồn lực hạn chế do doanh nghiệp trên địa bàn chủ yếu là quy mô nhỏ và người dân còn nhiều khó khăn.

Do đó, đại biểu kiến nghị nguồn vốn Trung ương cần giữ vai trò chủ đạo, chiếm tối thiểu 51%, đồng thời cần có cơ chế phân bổ linh hoạt, tính đến các yếu tố đặc thù về địa hình chia cắt, giao thông khó khăn của vùng miền núi.

100.000 tỷ đồng đã là mức "đụng khung"

Bên cạnh vấn đề quy mô vốn, hiệu quả phân bổ cũng là nội dung được quan tâm. Đại biểu Hoàng Quốc Khánh (đoàn Lai Châu) nhấn mạnh nguyên tắc đầu tư tập trung, không dàn trải để giải quyết dứt điểm các nhiệm vụ trọng tâm.

Ông cảnh báo tình trạng phân bổ vốn theo kiểu "rải mành mành" sẽ dẫn đến đầu tư kém hiệu quả và kéo dài thời gian thực hiện. Dẫn chứng từ thực tiễn giai đoạn trước, ông Khánh cho rằng địa phương nào bố trí vốn tập trung, đủ lớn thì kết quả mang lại rất rõ nét.

Vì vậy, các tiêu chí phân bổ cần dựa trên mức độ khó khăn, tỷ lệ hộ nghèo và số lượng tiêu chí chưa đạt chuẩn để đảm bảo công bằng và tạo động lực cho các địa phương vươn lên.

Nhìn nhận vấn đề ở góc độ cân đối vĩ mô, đại biểu Trần Hoàng Ngân (đoàn TP.HCM) chia sẻ với những khó khăn của ngân sách Trung ương. Ông cho biết hiện nay nguồn lực quốc gia đang phải san sẻ cho 5 chương trình mục tiêu quốc gia lớn, bao gồm cả chương trình phòng chống ma túy, phát triển văn hóa và giáo dục. Mức 100.000 tỷ đồng dành cho chương trình này, theo ông Ngân, đã là mức "đụng khung".

Theo đại biểu Trần Hoàng Ngân, để đạt được các mục tiêu cao đẹp của chương trình, không thể chỉ trông chờ vào ngân sách mà cần cơ chế đột phá để huy động nguồn lực xã hội.

Ông dẫn chứng việc nhiều nhà đầu tư từ đô thị sẵn sàng về vùng núi làm du lịch, tạo công ăn việc làm cho người dân nếu có cơ chế hỗ trợ phù hợp về thuế, đất đai và tín dụng.

Bên cạnh đó, ông cũng đề nghị các địa phương cần chủ động cân đối ngân sách để bổ sung cho chương trình, đồng thời lồng ghép hiệu quả các nguồn lực từ chương trình văn hóa, giáo dục, y tế để hoàn thiện hạ tầng kinh tế - xã hội, đảm bảo mục tiêu giảm nghèo bền vững và xây dựng nông thôn mới đi vào thực chất.

Sẽ tiếp tục rà soát, cân đối để xác định mức vốn ngân sách địa phương

Giải trình làm rõ, về cơ cấu nguồn vốn đầu tư cho chương trình, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Đức Thắng ghi nhận chương trình có phạm vi, quy mô, địa bàn bao phủ cả nước do đó, mức vốn ngân sách Trung ương trước mắt bố trí 100.000 tỷ đồng là hạn chế.

Cùng với đó, Chương trình phát triển bền vững vùng Đồng bằng sông Cửu Long, Chương trình bố trí ổn định dân cư vùng miền núi, địa bàn khó khăn đã được đưa vào dự thảo Nghị quyết Đại hội XIV, dự kiến tập trung đầu tư giai đoạn 2026 - 2030.

Tuy nhiên, trong giai đoạn 2026 - 2030, bên cạnh chương trình này còn có 4 chương trình mục tiêu quốc gia khác cùng triển khai trên địa bàn, có mục tiêu tương đồng, với nguồn vốn khoảng 360.000 tỷ đồng.

Ngoài ra còn có các nguồn vốn khác như vốn tín dụng chính sách xã hội, vốn tín dụng thương mại đầu tư cho nông nghiệp, nông dân, nông thôn; vốn của các doanh nghiệp và huy động đóng góp tự nguyện của cộng đồng, người dân.

Để thực hiện mục tiêu, nhiệm vụ của chương trình, trong quá trình điều hành, Chính phủ sẽ tiếp tục cân đối ngân sách Trung ương để báo cáo Quốc hội ưu tiên bổ sung phù hợp với điều kiện thực tế.

Về nguồn vốn địa phương, theo Bộ trưởng Trần Đức Thắng cho hay, phần vốn này là tổng vốn ngân sách địa phương 2 cấp của 34 tỉnh, thành phố bố trí cho chương trình, gồm 7 địa phương tự cân đối và 27 địa phương nhận hỗ trợ từ ngân sách Trung ương.

Trước đó, giai đoạn 2021 - 2025, trong tổng số gần 300.000 tỷ đồng vốn địa phương bố trí thực hiện 3 chương trình mục tiêu quốc gia, vốn của 16 tỉnh, thành phố tự cân đối ngân sách chiếm khoảng 65%.

Đối với 47 tỉnh còn lại, tỷ lệ vốn đối ứng của các địa phương được quy định phù hợp với tỷ lệ nhận hỗ trợ từ ngân sách Trung ương và điều kiện thực tế của địa phương. Đối với các địa phương khó khăn, tỷ lệ vốn đối ứng chỉ khoảng 5% so với vốn từ ngân sách Trung ương hỗ trợ.

Tiếp thu các ý kiến, Chính phủ sẽ tiếp tục rà soát, cân đối để xác định mức vốn ngân sách địa phương phù hợp nhất.