Nông dân đồng lòng xây dựng nông thôn mới Sơn La

Những ngày đầu xuân, chúng tôi theo con đường bê tông uốn lượn ven sườn núi về xã Mường Bú (Sơn La), điều dễ nhận thấy nhất không phải là những ngôi nhà mới mọc lên, mà là không khí lao động rộn ràng trên nương đồi. Từng tốp người đang cắt tỉa xoài, bón phân hữu cơ cho vườn cây; dưới chân đồi, xe tải nhỏ chờ sẵn để chở nông sản đi tiêu thụ.

Khó ai hình dung, nơi đây từng là một xã vùng cao còn nhiều khó khăn, hạ tầng thiếu đồng bộ, sản xuất manh mún. Sau 15 năm triển khai Chương trình Mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới (NTM), vùng đất này đang từng bước thay đổi cả diện mạo lẫn tư duy phát triển.

Ông Lù Văn Quí, Chủ tịch UBND xã Mường Bú cho biết, sau khi sáp nhập 3 xã Tạ Bú, Mường Bú và Mường Chùm, địa bàn rộng hơn, dân số tăng mạnh. Cơ hội mở ra nhưng thách thức cũng lớn.

“Sau rà soát, xã mới chỉ đạt 7/19 tiêu chí nông thôn mới. Áp lực rất lớn, nhưng cũng là động lực để chính quyền và nhân dân cùng bắt tay làm lại từ đầu”, ông Quí nói.

Xã lập lộ trình chi tiết cho từng năm, đặt mục tiêu đạt chuẩn NTM vào năm 2030. Những tiêu chí khó như thu nhập, môi trường, tổ chức sản xuất và hạ tầng được ưu tiên thực hiện trước.

Giải pháp trọng tâm là tái cơ cấu nông nghiệp. Mường Bú xác định giảm nghèo và nâng cao thu nhập là “chìa khóa” để hoàn thành các tiêu chí khác.

Hiện xã duy trì gần 10.000 ha cây trồng trên nương, chăm sóc hơn 3.500 ha cây ăn quả. Xoài Mường Bú đã xuất khẩu; nhiều loại quả như vải, táo, thanh long, mít… có mặt tại các siêu thị trong nước.

Một bước tiến quan trọng là dự án “Bảo quản, chế biến và sản xuất các sản phẩm nông sản” tại bản Cứp, do Công ty cổ phần Musa Green đầu tư với tổng vốn 15 tỷ đồng, dự kiến đưa vào sử dụng từ quý I/2025. Khi hoạt động, dự án sẽ giải quyết đầu ra ổn định cho nông sản địa phương.

Không dừng lại ở đó, xã thu hút thêm các cơ sở chế biến nông sản, trang trại chăn nuôi công nghệ cao. Toàn xã có 23 HTX hoạt động trong nông nghiệp, dịch vụ. Những cái tên như “chuối Mường Bú”, “táo đại Mường Bú” đang được định hướng xây dựng thương hiệu.

Song song phát triển kinh tế, Mường Bú đăng ký cải tạo 33 nhà văn hóa bản, triển khai 6 dự án thuộc Chương trình phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi; hỗ trợ xóa nhà tạm cho 15 hộ nghèo; nâng cao chất lượng y tế và giáo dục cơ sở.

Thêm các vùng quê đáng sống

Tại xã Yên Sơn, cách làm nông thôn mới được triển khai theo hướng “dân biết, dân bàn, dân làm, dân hưởng”.

Ông Lò Thế Thi, Chủ tịch UBND xã Yên Sơn, cho biết: tiêu chí thu nhập được xác định là trọng tâm xuyên suốt. Chính quyền tập trung chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi, khuyến khích kinh tế hộ và kinh tế hợp tác.

Hiện xã có 5 HTX nông nghiệp, duy trì hơn 2.100 ha cây trồng, trong đó trên 700 ha cây ăn quả, sản lượng hơn 5.000 tấn/năm. Chăn nuôi và thủy sản phát triển theo hướng hàng hóa. Giá trị sản xuất bình quân đạt 22 triệu đồng/ha/năm.

Điều quan trọng nhất, theo ông Thi, là mọi khoản đầu tư đều được người dân tham gia giám sát công khai. Khi người dân trực tiếp quyết định, họ cũng là người bảo vệ và phát huy thành quả.

Trên thực tế, vai trò chủ thể của người dân không chỉ thể hiện qua sản xuất mà còn trong xây dựng hạ tầng và bảo vệ môi trường. Giai đoạn 2020–2025, hàng chục nghìn hộ dân toàn tỉnh tự nguyện hiến đất, đóng góp gần 117.000 ngày công làm đường, kênh mương.

Hơn 196 mô hình bảo vệ môi trường được hình thành như “Sạch nhà, sạch ngõ, sạch chuồng trại”, “Ngày chủ nhật xanh”, “Nói không với túi nilon”. Toàn tỉnh có 18.532 mô hình liên gia tự quản, trên 50% đường làng, ngõ xóm được chỉnh trang.

Ông Phùng Kim Sơn, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Sơn La cho biết, ngày 29/12/2025, Phó Thủ tướng Chính phủ đã ký ban hành Bộ tiêu chí quốc gia về NTM giai đoạn 2026–2030 gồm 10 tiêu chí, 47 chỉ tiêu.

Điểm cốt lõi của bộ tiêu chí mới là chuyển từ “Nhà nước làm” sang “Nhà nước và nhân dân cùng làm”, trong đó người dân giữ vai trò quyết định.

Các tiêu chí không còn thiên về đầu tư hạ tầng mà gắn trực tiếp với nâng cao thu nhập, môi trường sống và giữ gìn bản sắc văn hóa.

Tỉnh Sơn La đặt mục tiêu không chạy theo thành tích. Các xã đạt chuẩn sẽ tiếp tục nâng cao chất lượng; việc xây dựng NTM được triển khai linh hoạt đến từng thôn, bản, phù hợp điều kiện từng vùng.

Sau 15 năm, nông thôn mới ở Sơn La không chỉ là con đường bê tông hay những ngôi nhà kiên cố. Điều thay đổi sâu sắc hơn là cách nghĩ - người dân không còn trông chờ hỗ trợ mà chủ động làm giàu trên chính mảnh đất của mình.

Khi người dân thực sự trở thành chủ thể, nông thôn mới không còn là phong trào ngắn hạn mà trở thành động lực phát triển bền vững. Và trên những triền đồi Tây Bắc, một miền quê đáng sống đang dần hiện hữu, văn minh, giàu bản sắc và đầy hy vọng.