Bát Tràng không chỉ là một làng cổ

Trong số các làng cổ ở vùng tả ngạn sông Hồng, Bát Tràng không chỉ nổi tiếng với nghề gốm sứ lâu đời mà còn mang đầy đủ đặc trưng của một làng cổ Bắc Bộ. Tên gọi Bát Tràng được hiểu là “bãi đất làm bát” hàm chứa căn cốt nghề nghiệp, phản ánh mối quan hệ bền chặt giữa con người với đất, với lửa, với dòng chảy văn hóa kéo dài qua nhiều thế kỷ.

Theo nhiều tư liệu lịch sử, tổ tiên của làng Bát Tràng vốn không phải cư dân bản địa mà là những thợ gốm từ các vùng nổi tiếng như Bồ Bát (nay thuộc Ninh Bình) di cư ra vùng ven kinh thành Thăng Long.

Chiếc cổng đặc trưng ở làng Bát Tràng. Ảnh: TL

Từ thời nhà Lê sơ (thế kỷ XV) gốm Bát Tràng đã phát triển mạnh trở thành một trong những trung tâm sản xuất gốm lớn của Đại Việt, không chỉ phục vụ nhu cầu trong nước mà còn tham gia vào mạng lưới giao thương quốc tế.

Trong tiến trình phát triển, nét đặc sắc của làng gốm Bát Tràng không nằm riêng ở kỹ nghệ làm gốm mà còn ở hệ sinh thái văn hóa làng nghề được bảo lưu khá trọn vẹn.

Bát Tràng là một trong những làng hiếm hoi sở hữu 5 Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia, gồm: Nghề gốm Bát Tràng, Lễ hội làng Bát Tràng, Lễ hội làng Chử Xá, Tri thức nấu cỗ Bát Tràng và Nghề gốm Kim Lan. Bên cạnh đó, nơi đây còn có 2 Bảo vật Quốc gia là Long đình gốm Bát Tràng và tượng Phật bà Quan Âm Thiên Thủ Thiên Nhãn tại chùa Đào Xuyên.

Nghề gốm ở Bát Tràng không chỉ là sinh kế mà còn là căn cốt văn hóa, định hình lối sống, tập quán và cả cấu trúc xã hội của làng. Bước chân vào làng, người ta dễ dàng cảm nhận một không gian rất riêng với những con ngõ nhỏ quanh co, tường gạch cũ nhuốm màu thời gian, đâu đó phảng phất mùi đất sét ẩm và khói lò nung.

Trung tâm làng là đình, chùa, văn chỉ, nhà thờ họ… các thiết chế văn hóa vừa mang tính tín ngưỡng, vừa là nơi gắn kết cộng đồng. Các dòng họ trong làng thường gắn với nghề và mỗi dòng họ lưu giữ những bí quyết riêng về tạo dáng, pha men, nung lửa… tạo nên sự đa dạng nhưng vẫn thống nhất trong tổng thể văn hóa.

Ở Bát Tràng, trẻ em lớn lên trong tiếng bàn xoay, trong những câu chuyện về men gốm, về lửa lò; người trưởng thành gắn bó với nghề như một phần máu thịt. Những quy ước nghề nghiệp, những lệ làng, hương ước không chỉ điều chỉnh đời sống mà còn bảo vệ uy tín của sản phẩm và danh dự của cộng đồng. Đặc biệt, nhiều tri thức nghề, từ cách chọn đất, pha chế men đến kỹ thuật nung đều được truyền miệng qua các thế hệ, trở thành một dạng di sản phi vật thể quý giá, khó có thể ghi chép đầy đủ.

Những con đường dẫn vào làng ở Bát Tràng. Ảnh: TL

Năm 2025, theo Nghị quyết 1656/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã của thành phố Hà Nội, một số phường và xã cũ, trong đó có xã Bát Tràng.

Theo đó, xã Bát Tràng được thành lập trên cơ sở xã Bát Tràng cũ, xã Kim Đức cũ và xã Đa Tốn cũ. Sau khi sáp nhập, xã Bát Tràng có tất cả là 26 thôn. Cụ thể, xã Bát Tràng cũ có 11 thôn đặt theo thứ tự số học gồm: thôn 1 Giang Cao, thôn 2 Giang Cao, thôn 3 Giang Cao, thôn 1 làng cổ Bát Tràng, thôn 2 làng cổ Bát Tràng, thôn 1 xã Bát Tràng, thôn 2 xã Bát Tràng, thôn 3 xã Bát Tràng, thôn 4 xã Bát Tràng, thôn 7 xã Bát Tràng, thôn 8 xã Bát Tràng; xã Kim Đức cũ có 10 thôn gồm: thôn Trung Quan 1, thôn Trung Quan 2, thôn Trung Quan 3, thôn Chử Xá, thôn Sơn Hô, thôn 1, thôn 2, thôn 3, thôn 4, thôn 5 và xã Đa Tốn cũ có 5 thôn gồm: Ngọc Động, Lê Xá, Đào Xuyên, Thuận Tốn, Khoan Tế.

Phía lãnh đạo địa phương cho biết, sau khi sáp nhập đơn vị hành chính, trên địa bàn xã có 11 thôn trùng tên gây ra sự nhầm lẫn trong công tác quản lý, cấp phát giấy tờ và các giao dịch hành chính. Do đó, xã bắt buộc phải đổi tên thôn bị trùng để đảm bảo theo quy định hiện hành, thuận lợi cho công dân giải quyết thủ tục hành chính và các thủ tục khác có liên quan.

Lễ hội truyền thống ở làng gốm Bát Tràng. Ảnh: TL

Theo đó, thôn 1, thôn 2, thôn 3, thôn 4, thôn 7, thôn 8 (xã Bát Tràng) đổi thành thôn 1, 2, 3, 4, 5 Đông Dư; thôn 1, thôn 2, thôn 3, thôn 4, thôn 5 (xã Kim Đức) đổi thành thôn 1, 2, 3, 4, 5 Kim Lan.

Trước chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước về việc sáp nhập thôn, tổ dân phố năm 2026 trên 34 tỉnh, xã Bát Tràng cũng sẽ phải tiến hành quy trình theo đúng tinh thần chỉ đạo. Tuy nhiên, việc tiến hành thế nào để không làm mất đi bản sắc văn hóa của một ngôi làng mang tính biểu tượng của làng nghề truyền thống Bắc Bộ đang là nỗi trăn trở của nhiều người.

Sáp nhập thôn ở Bát Tràng cần cực kỳ thận trọng
Trao đổi với Dân Việt, GS.TS.NGND Nguyễn Quang Ngọc - Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam cho rằng, Bát Tràng không phải là một đơn vị cư trú thông thường mà là một không gian văn hóa đặc biệt, nơi cấu trúc xã hội, nghề nghiệp và bản sắc cộng đồng đã được định hình qua hàng trăm năm.

Vì vậy, khi triển khai việc sáp nhập thôn cần tính toán hết sức thận trọng, tránh cách làm cơ học.

Những ngôi nhà cổ phủ màu thời gian ở Bát Tràng. Ảnh: TL

Theo GS Nguyễn Quang Ngọc, nguyên tắc quan trọng hàng đầu là giữ được tính liên tục văn hóa, trong đó tên gọi là yếu tố cốt lõi.

“Không nên thay thế hoàn toàn tên cũ bằng một tên mới xa lạ. Tên làng, tên thôn không chỉ là ký hiệu hành chính mà còn là ký ức, là căn cước của cộng đồng. Nếu biến thành một tên khác, một cấu trúc khác thì sẽ làm mất đi cái riêng có của Bát Tràng”, GS Nguyễn Quang Ngọc nhấn mạnh.

Nhà sử học Dương Trung Quốc cũng chia sẻ với Dân Việt rằng, với người dân làng quê Việt, tên đất tên làng không chỉ gắn với địa lý mà còn chứa đựng chiều sâu lịch sử, niềm tin và lòng tự hào. Việc sáp nhập thôn có thể thuận lợi về quản lý nhưng nếu không cân nhắc kỹ sẽ vô tình làm đứt gãy mạch nối văn hóa.

“Ngày xưa, cha ông đặt tên làng bằng những mỹ tự, gửi gắm trong đó ước vọng về sự thịnh vượng, đoàn kết. Vì vậy, nếu buộc phải sáp nhập, việc đặt tên mới cần hài hòa giữa yếu tố lịch sử, văn hóa và đặc trưng riêng chứ không thể chỉ chọn một cái tên tiện cho quản lý”, nhà sử học Dương Trung Quốc nhấn mạnh.

Theo nhà sử học Dương Trung Quốc việc sáp nhập các thôn, tổ dân phố để quản lý thuận lợi hơn là một chủ trương lớn nhưng quan trọng là không nên xóa đi ký ức của làng.

Cụ thể, trong quá trình sáp nhập thôn ở Bát Tràng, cần ưu tiên các phương án như giữ nguyên tên gọi truyền thống hoặc ghép các tên lại với nhau hoặc lựa chọn một tên có tính đại diện nhưng vẫn bảo lưu dấu vết của các làng gốc. Với các cụm dân cư, di tích, thiết chế văn hóa như đình, chùa, lễ hội… cần tiếp tục gắn với tên cũ, tránh việc “đồng nhất hóa” khiến bản sắc bị mờ nhạt.

Bên cạnh đó, một giải pháp quan trọng được các chuyên gia gợi mở là tăng cường sự tham gia của cộng đồng. Việc sáp nhập không nên chỉ là quyết định hành chính từ trên xuống mà cần có sự đồng thuận từ người dân – những chủ thể của di sản.

Chính quyền địa phương có thể tổ chức các cuộc họp dân, hội thảo cộng đồng, hoặc thậm chí trưng cầu ý kiến để người dân trực tiếp tham gia vào việc lựa chọn tên gọi mới. Những người cao tuổi, các dòng họ, nghệ nhân làng nghề… những người am hiểu sâu sắc lịch sử và văn hóa địa phương cần được coi là “tư vấn văn hóa” trong quá trình này.

Ngoài ra, có thể xây dựng các tiêu chí cụ thể khi đặt tên thôn sau sáp nhập, như: ưu tiên yếu tố lịch sử (tên cổ), yếu tố nghề nghiệp (liên quan đến gốm), hoặc yếu tố địa danh truyền thống. Việc công khai các phương án, lấy ý kiến rộng rãi, sau đó tổng hợp và lựa chọn theo nguyên tắc đa số sẽ giúp tạo sự minh bạch và đồng thuận xã hội.

Quá trình này cần được nhìn nhận không chỉ là một cuộc “sắp xếp lại địa giới” mà là một phép thử đối với tầm nhìn về bảo tồn di sản trong bối cảnh hiện đại. Với một làng nghề giàu bản sắc như Bát Tràng, giữ được tên làng, tên thôn không chỉ là giữ một ký hiệu mà là giữ lại cả một phần lịch sử, ký ức và niềm tự hào của cộng đồng. Và chỉ khi người dân cảm thấy mình được lắng nghe, được tham gia và được tôn trọng, việc sáp nhập mới thực sự “thuận lòng dân” như kỳ vọng.