Các quy định pháp luật cần nắm rõ khi tham gia bầu cử. Ảnh min họa: Chinhphu.vn

Quyền và nguyên tắc cơ bản của cử tri khi tham gia bầu cử

Trước hết, pháp luật Việt Nam khẳng định rõ quyền chính trị của công dân trong việc tham gia bầu cử và ứng cử vào các cơ quan quyền lực nhà nước.

Tại Điều 27 Hiến pháp năm 2013 (sửa đổi bổ sung 2025) quy định: Công dân đủ mười tám tuổi trở lên có quyền bầu cử và đủ hai mươi mốt tuổi trở lên có quyền ứng cử vào Quốc hội và Hội đồng nhân dân. Việc thực hiện các quyền này do luật định.

Quy định này khẳng định quyền chính trị cơ bản của công dân trong đời sống chính trị xã hội. Thông qua lá phiếu của mình, cử tri trực tiếp lựa chọn những người đại diện cho ý chí, nguyện vọng của nhân dân tại Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp.

Tuy nhiên, để việc thực hiện quyền bầu cử được thống nhất và công bằng, pháp luật cũng đặt ra những nguyên tắc và yêu cầu cụ thể đối với cử tri trong ngày bầu cử.

Trong khi đó, Điều 1, Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân năm 2015: Việc bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân được tiến hành theo nguyên tắc phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín.

Nguyên tắc này bảo đảm mọi công dân đủ điều kiện đều có quyền tham gia bầu cử; mỗi cử tri chỉ có một lá phiếu có giá trị ngang nhau và việc lựa chọn đại biểu được thực hiện một cách độc lập, không bị chi phối hay áp lực từ bất kỳ tổ chức, cá nhân nào.

Bên cạnh đó, cách thức bỏ phiếu cũng được pháp luật quy định rõ nhằm bảo đảm tính trung thực của ý chí cử tri.

Điều 69 Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân năm 2015: Cử tri phải tự mình đi bầu cử và trực tiếp bỏ phiếu vào hòm phiếu.

Trường hợp cử tri không thể tự viết phiếu do ốm đau, khuyết tật hoặc không biết chữ thì có thể nhờ người khác viết hộ, nhưng phải tự mình bỏ phiếu. Quy định này nhằm bảo đảm việc bầu cử phản ánh đúng ý chí của cử tri, tránh tình trạng bỏ phiếu thay hoặc tác động đến quyết định của người đi bầu.

Một nội dung quan trọng khác mà cử tri cần lưu ý là việc ghi phiếu bầu đúng quy định để bảo đảm phiếu bầu hợp lệ. Điều 74, Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân năm 2015: Phiếu bầu không hợp lệ trong trường hợp ghi quá số lượng đại biểu được bầu hoặc có các sai sót theo quy định của pháp luật.

Ngoài trường hợp ghi quá số lượng đại biểu được bầu, phiếu bầu cũng có thể bị coi là không hợp lệ nếu không theo mẫu quy định, không có dấu của tổ bầu cử hoặc ghi thêm tên người ngoài danh sách ứng cử. Vì vậy, khi nhận phiếu bầu, cử tri cần đọc kỹ hướng dẫn của tổ bầu cử để thực hiện đúng quy định.

Những hành vi bị nghiêm cấm nhằm bảo đảm cuộc bầu cử công bằng

Song song với việc quy định quyền và nghĩa vụ của cử tri, pháp luật cũng đặt ra các quy định nghiêm ngặt nhằm bảo đảm cuộc bầu cử diễn ra dân chủ, công bằng và minh bạch.

Điều 68 Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân năm 2015: Quy định rõ các hành vi bị cấm trong vận động bầu cử.

Theo đó, pháp luật nghiêm cấm việc lợi dụng vận động bầu cử để tuyên truyền trái với Hiến pháp và pháp luật; đưa thông tin sai sự thật hoặc làm ảnh hưởng đến danh dự, uy tín của tổ chức, cá nhân khác.

Bên cạnh đó, pháp luật cũng không cho phép việc lợi dụng chức vụ, quyền hạn để phục vụ cho hoạt động vận động bầu cử.

Cụ thể, việc sử dụng phương tiện, nguồn lực từ vị trí công tác để vận động cử tri hoặc tạo lợi thế cho ứng cử viên đều bị coi là vi phạm quy định về bầu cử, làm ảnh hưởng đến sự công bằng giữa các ứng cử viên.

Một hành vi khác cũng bị pháp luật nghiêm cấm là sử dụng lợi ích vật chất để tác động đến quyết định của cử tri.

Việc tặng quà, cho tiền hoặc hứa hẹn lợi ích nhằm lôi kéo cử tri bỏ phiếu cho một cá nhân hoặc tổ chức cụ thể không chỉ làm sai lệch bản chất của cuộc bầu cử mà còn có thể bị xử lý theo quy định của pháp luật.

Điều 95 Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân năm 2015: Người có hành vi vi phạm pháp luật về bầu cử như gian lận phiếu bầu, mua chuộc cử tri hoặc làm sai lệch kết quả bầu cử thì tùy theo tính chất, mức độ vi phạm có thể bị xử lý kỷ luật, xử phạt vi phạm hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự.

Việc nắm vững các quy định pháp luật về bầu cử không chỉ giúp cử tri thực hiện đúng quyền và nghĩa vụ của mình mà còn góp phần bảo đảm cuộc bầu cử diễn ra dân chủ, minh bạch và đúng pháp luật. Mỗi lá phiếu của cử tri không chỉ là sự lựa chọn cá nhân, mà còn là sự gửi gắm niềm tin, trách nhiệm đối với sự phát triển của đất nước và địa phương.