Những năm gần đây, bên cạnh các giống lúa thuần Việt như OM18, Đài Thơm 8 hay IR50404, hình ảnh những cánh đồng lúa Nhật (Japonica) trĩu hạt đã không còn quá xa lạ với bà con nông dân miền Tây. Nhờ đặc tính chịu phèn tốt, thân cây cứng cáp, ít đỗ ngã và năng suất đạt cao (từ 7 đến hơn 8 tấn/ha), lúa Nhật từng bước khẳng định vị thế trên đất phù sa ĐBSCL.

 Nông dân miền Tây dùng drone trồng lúa Nhật. Ảnh: Q.S

Trồng lúa Nhật trên những cánh đồng lớn

Theo thống kê của ngành nông nghiệp, diện tích gieo trồng lúa Nhật toàn vùng ĐBSCL hiện dao động khoảng 560.000ha/vụ, khoảng 200.000ha/năm. Trong đó, tập trung lớn nhất ở vùng Tứ giác Long Xuyên.

Ngoài ra, các vùng đất phèn trũng tại An Giang, Đồng Tháp và Tây Ninh cũng quy hoạch hàng chục nghìn hecta chuyên trồng lúa Nhật để cung ứng cho thị trường xuất khẩu và chuỗi nhà hàng Hàn - Nhật.

Dù được đánh giá là giống lúa ít sâu bệnh, song câu chuyện tiêu thụ lúa Nhật lại là một bài toán khép kín đòi hỏi sự liên kết chặt chẽ. Khác với các giống lúa thông thường dễ bán lẻ cho thương lái, lúa Nhật có thị trường tiêu thụ khá khác biệt.

Chia sẻ về mô hình trồng lúa Nhật, ông Nguyễn Lợi Đức (An Giang) - nông dân từng gắn bó với cây lúa Nhật, cho biết: "Trước đây, khi làm lúa Nhật, tôi ký hợp đồng bao tiêu trực tiếp với Công ty Kitoku (doanh nghiệp Nhật Bản - PV). Họ theo dõi chặt chẽ quy trình sản xuất, kiểm tra độ ẩm, độ sạch và dư lượng thuốc bảo vệ thực vật trước khi thu hoạch rồi chở về kho cân. Làm theo hệ thống này thì đầu ra được đảm bảo".

Theo ông Đức, ông trồng lúa Nhật hơn chục năm nay, mỗi vụ lúa trong năm ông trồng cả 100ha. Gần đây ông nghỉ làm lúa chuyển sang trồng chuối, sầu riêng để thu giá trị cao hơn.

Tuy nhiên, ông Đức cũng lưu ý rằng hiện nay có rất nhiều nông dân tự làm lúa Nhật ngoài hệ thống liên kết: "Đa số nông dân bây giờ tự làm rồi ký hợp đồng bán ra ngoài. Giá cả khi đó không ổn định bằng. Mặc dù giá lúa Nhật có thời điểm chênh lệch cao hơn lúa thường 2.000 – 3.000 đồng/kg".

Đồng quan điểm về việc liên kết doanh nghiệp, anh Phan Nhựt (Tây Ninh) cho hay: "Trồng lúa Nhật hiện nay doanh nghiệp bao tiêu rất nhiều, không thiếu chỗ mua". Thế nhưng, bàn về mức giá thị trường, anh Nhựt lại không giấu được sự băn khoăn: "Mấy vụ trước giá lúa Nhật chênh lệch cao hơn lúa thường 500 – 800 đồng/kg, nhưng dạo gần đây giá đang có chiều hướng rớt và chậm lại. Thị trường biến động liên tục nên thương lái báo giá thay đổi từng ngày".

Vụ lúa hè thu năm nay, anh Nhựt trồng khoảng 100ha lúa Nhật. Trong đó 1 số diện tích ở trên đất Campuchia.

Khảo sát mặt bằng giá lúa tươi tại ruộng khu vực ĐBSCL hiện nay, lúa Nhật (dòng Japonica, DS1) đang được thương lái và doanh nghiệp thu mua dao động ở mức 7.200 – 7.800 đồng/kg (tùy khu vực và độ ẩm). Dù mức giá này vẫn nằm ở nhóm cao so với lúa thường (như OM5451 hay IR50404 dao động khoảng 5.800 – 6.500 đồng/kg).

Giải mã lý do nông dân thích trồng lúa Nhật

Ông Đức lui cui đi thăm cánh đồng trồng lúa Nhật. Ảnh: T.Đ

Nhiều năm trở lại đây, trên những cánh đồng lớn tại An Giang, Kiên Giang, Đồng Tháp… sắc xanh mượt mà của các giống lúa Nhật (DS1, Hana, Akita Komachi) đang dần thay thế nhiều diện tích lúa thuần truyền thống. Không còn là cây trồng thử nghiệm, lúa Nhật đã và đang trở thành “mỏ vàng” giúp hàng ngàn hộ dân ĐBSCL nâng cao thu nhập nhờ năng suất vượt trội và đầu ra ổn định.

Theo ông Đức, một trong những lý do đầu tiên khiến người trồng lúa tại khu vực ĐBSCL mê mẩn dòng lúa hạt tròn này chính là năng suất thực tế tại ruộng. Trong khi nhiều giống lúa thuần dao động 5,5 - 6,5 tấn/ha, lúa Nhật nếu được chăm sóc đúng quy trình kỹ thuật có thể dễ dàng đạt 7 - 9 tấn/ha, thậm chí có những vùng canh tác trúng trắc đạt tới 10 tấn/ha.

Bên cạnh năng suất, đặc tính sinh học của lúa Nhật cực kỳ phù hợp với thời tiết biến động thất thường tại miền Tây. Cây lúa Nhật có bộ rễ bám sâu, thân to cứng và lá đài đứng. Nhờ đó, trong những đợt mưa bão hay gió lốc giai đoạn trỗ - chín, lúa Nhật ít bị ngã rụi hơn hẳn so với các giống lúa thân mềm.

Bên cạnh đó, giống lúa này có khả năng kháng rầy nâu, rầy phấn trắng và bệnh đạo ôn khá tốt. Điều này không chỉ giúp nông dân tiết kiệm từ 20 - 30% chi phí phân bón, thuốc bảo vệ thực vật mà còn giảm bớt công lao động trên đồng ruộng.

Ngoài ra, theo ông Đức, đây là giống lúa ít thất thoát khi thu hoạch. Tỷ lệ hạt chắc/bông rất cao, hạt gạo tròn xoe bám chặt vào nách bông nên khi cắt bằng máy gặt đập liên hợp, độ rơi vãi hạt giảm đáng kể.

Dù thời gian sinh trưởng của lúa Nhật (100 - 105 ngày) nhỉnh hơn các giống lúa ngắn ngày khoảng vài ngày, nhưng nhờ năng suất cao và chi phí đầu vào giảm, lợi nhuận ròng của nông dân vẫn cao hơn từ 3 - 5 triệu đồng/ha so với làm lúa thường.

Nếu chỉ có năng suất cao mà không có thị trường tiêu thụ thì nông dân cũng khó lòng mạnh dạn xuống giống trên diện tích cả 100 ha. Yếu tố then chốt giúp lúa Nhật bùng nổ diện tích chính là mô hình chuỗi liên kết bao tiêu nông sản.

Khác với lúa trắng đại trà vốn phụ thuộc nhiều vào thương lái tự do, phần lớn diện tích lúa Nhật hiện nay được các Hợp tác xã (HTX) bắt tay trực tiếp với các doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu lớn.

Thu hoạch lúa. Ảnh: T.Đ

Việc ký kết hợp đồng thu mua ngay từ đầu vụ với giá sàn ổn định giúp nông dân hoàn toàn quẳng được gánh lo "ép giá" mỗi khi bước vào cao điểm thu hoạch rộ. Hạt gạo Nhật sau khi thu hoạch có đầu ra rất rõ ràng: phục vụ hệ thống nhà hàng cao cấp, các nhà máy chế biến cơm bento, sushi nội địa và xuất khẩu sang các thị trường ngách có giá trị gia tăng cao.

Bài học lớn cho canh tác bền vững

Dù mang lại hiệu quả kinh tế rõ rệt, song các chuyên gia nông nghiệp cũng lưu ý bà con không nên mở rộng diện tích một cách tự phát.
Lúa Nhật có vỏ hạt dày, khả năng thấm nước chậm nên đòi hỏi kỹ thuật ngâm ủ giống kỹ lưỡng hơn (thường kéo dài hơn lúa thường từ 12 - 24 giờ). Quan trọng nhất, do đặc thù thị trường hẹp hơn gạo trắng truyền thống, nông dân chỉ nên xuống giống quy mô lớn khi đã nắm chắc hợp đồng liên kết bao tiêu trong tay.
Sự dịch chuyển từ tư duy "sản xuất nông nghiệp" sang "kinh tế nông nghiệp" thông qua cây lúa Nhật đang mở ra hướng đi đầy triển vọng cho ĐBSCL. Khi người dân làm chủ được kỹ thuật, còn doanh nghiệp đảm bảo được đầu ra, những cánh đồng lúa Nhật bạt ngàn sẽ tiếp tục là bệ phóng giúp nông dân miền Tây làm giàu bền vững trên chính mảnh đất của mình.