Cởi trói cơ chế, chấp nhận rủi ro để thúc đẩy đột phá khoa học công nghệ. Ảnh Bộ KH&CN

Theo định hướng mới, thay vì tập trung kiểm soát chặt đầu vào, quy trình thực hiện như trước đây, phương thức quản trị đang chuyển sang quản lý theo mục tiêu, kết quả đầu ra và tác động thực tiễn. Các nhiệm vụ khoa học công nghệ được thiết kế gắn với bài toán cụ thể, hướng đến giải quyết các vấn đề lớn của quốc gia, địa phương và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Một điểm mới đáng chú ý là cơ chế chấp nhận và chia sẻ rủi ro trong nghiên cứu. Theo đó, các tổ chức, cá nhân thực hiện nhiệm vụ khoa học sử dụng ngân sách nhà nước sẽ không phải hoàn trả kinh phí nếu đã tuân thủ đầy đủ quy trình, nhưng kết quả không đạt như kỳ vọng. Cơ chế này được đánh giá góp phần tháo gỡ tâm lý e ngại thất bại, vốn là một rào cản lớn đối với nghiên cứu đột phá, nhất là trong các lĩnh vực công nghệ lõi có độ rủi ro cao.

Cùng với đó, việc chuyển từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm” cũng thể hiện sự thay đổi đáng kể trong tư duy điều hành. Nhà nước giảm can thiệp sâu vào quá trình thực hiện, tập trung đánh giá kết quả và tác động, trong khi trao quyền tự chủ cao hơn cho đơn vị chủ trì, doanh nghiệp và nhà khoa học. Cách tiếp cận này không chỉ giúp giảm thủ tục hành chính, mà còn tạo điều kiện để các ý tưởng sáng tạo được thử nghiệm và phát triển.

Đổi mới cơ chế tài chính cũng là một trụ cột quan trọng. Cơ chế khoán chi đến sản phẩm cuối cùng cho phép tổ chức thực hiện chủ động sử dụng kinh phí, trong khi Nhà nước kiểm soát đầu ra thay vì kiểm soát chi tiết từng khoản đầu vào. Đồng thời, chính sách phân chia lợi nhuận từ thương mại hóa kết quả nghiên cứu, trong đó tác giả có thể được hưởng tối thiểu 30%, được kỳ vọng tạo động lực thúc đẩy chuyển giao và ứng dụng công nghệ.

Song song với cải cách thể chế, chuyển đổi số trong quản trị khoa học công nghệ cũng đang được đẩy mạnh thông qua các nền tảng số quản lý nhiệm vụ khoa học, theo dõi tiến độ và đánh giá hiệu quả theo thời gian thực. Đây được xem là công cụ quan trọng để nâng cao minh bạch, hiệu quả phân bổ nguồn lực và hỗ trợ điều hành dựa trên dữ liệu.

Đáng chú ý, trong mô hình quản trị mới, doanh nghiệp được xác định là trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Nhà nước chuyển từ vai trò quản lý sang kiến tạo môi trường thuận lợi, thông qua các chính sách ưu đãi thuế, hỗ trợ tài chính, phát triển hạ tầng dùng chung và cơ chế đặt hàng. Trong đó, Nhà nước đóng vai trò là "khách hàng đầu tiên" đối với các sản phẩm công nghệ chiến lược, qua đó tạo thị trường và thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư nghiên cứu, phát triển công nghệ.

Cùng với doanh nghiệp, phát triển và trọng dụng nhân tài được xác định là yếu tố then chốt. Các cơ chế đặc thù như tuyển chọn "tổng công trình sư", áp dụng chế độ đãi ngộ linh hoạt, gắn với kết quả và đóng góp thực chất đang từng bước được triển khai, nhằm thu hút và giữ chân đội ngũ khoa học trình độ cao.

Việc chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu vì vậy không chỉ là thay đổi ở một cơ chế riêng lẻ mà phản ánh bước chuyển rộng hơn từ tư duy quản lý hành chính sang quản trị kiến tạo. Đây được xem là nền tảng quan trọng để cởi trói nguồn lực, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và hiện thực hóa mục tiêu đưa khoa học công nghệ trở thành động lực trung tâm cho tăng trưởng nhanh, bền vững theo tinh thần Nghị quyết 57.