Chuyên gia kinh tế - PGS.TS Ngô Trí Long

Nghị quyết 85/NQ-CP, ban hành ngày 4/4/2026 cho thấy một thông điệp rất rõ: Nông nghiệp, nông dân, nông thôn không còn là khu vực chỉ cần hỗ trợ mà phải trở thành một trụ cột phát triển trong giai đoạn mới.

Điều đáng chú ý là nghị quyết không chỉ đặt mục tiêu tăng sản lượng, mà yêu cầu chuyển mạnh từ tư duy “sản xuất nông nghiệp” sang “kinh tế nông nghiệp”; từ làm ăn manh mún sang liên kết chuỗi; từ tăng trưởng theo lượng sang tăng trưởng theo giá trị, theo chuẩn xanh, theo hướng hiện đại và bền vững.

Đây là cách đặt vấn đề đúng. Bởi nếu nông nghiệp tăng trưởng mà nông dân vẫn bấp bênh, nếu xuất khẩu tăng mà người sản xuất vẫn chịu rủi ro lớn nhất, thì thành quả đó chưa trọn vẹn. Mọi cải cách trong lĩnh vực “tam nông”, suy cho cùng, phải quay về một câu hỏi: người dân nông thôn có sống khá hơn thật hay không.

Không thể làm nông nghiệp mới bằng tư duy cũ

Điểm đáng chú ý nhất của nghị quyết lần này là yêu cầu đổi tư duy. Từ “sản xuất nông nghiệp” sang “kinh tế nông nghiệp”. Đây không phải đổi chữ. Đây là đổi cách nghĩ, đổi cách làm, đổi cách tính hiệu quả.

Nếu tư duy cũ chủ yếu hỏi làm ra được bao nhiêu, thì tư duy mới buộc phải hỏi thêm: Bán cho ai, bán ở đâu, theo tiêu chuẩn nào, giá trị gia tăng nằm ở khâu nào, ai hưởng lợi nhiều nhất trong chuỗi. Nông nghiệp hôm nay không thể chỉ tính bằng tấn, bằng tạ, bằng diện tích. Nông nghiệp phải được tính bằng giá trị, bằng sức cạnh tranh, bằng khả năng chống chịu trước biến động thị trường và khí hậu.

Nhìn vào thực tế, nông nghiệp Việt Nam nhiều năm qua đã đạt nhiều thành tựu. Nhưng đi cùng với đó vẫn là những điểm nghẽn quen thuộc: sản xuất nhỏ lẻ, liên kết chuỗi lỏng lẻo, chi phí logistics cao, bảo quản sau thu hoạch yếu, chế biến sâu chưa mạnh, dự báo thị trường còn hạn chế. Kết quả là nông dân nhiều khi làm rất nhiều nhưng hưởng chưa tương xứng.

Phải gỡ đúng chỗ nghẽn

Nghị quyết 85/NQ-CP đặt trọng tâm vào việc rà soát, hoàn thiện thể chế; tháo gỡ vướng mắc về đất đai, tín dụng, bảo hiểm nông nghiệp, đầu tư, tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật; đồng thời khuyến khích phát triển sản xuất hàng hóa quy mô lớn, đầu tư kho bãi, logistics, chế biến và hỗ trợ khi thị trường biến động.

Đây là chỗ rất trúng. Bởi thực tế cho thấy nhiều doanh nghiệp muốn đầu tư vào nông nghiệp nhưng ngại rủi ro cao, lãi mỏng, thời gian thu hồi vốn dài. Nhiều hợp tác xã còn yếu cả vốn, quản trị lẫn năng lực thương mại. Nông dân muốn mở rộng sản xuất nhưng thiếu vốn, thiếu bảo hiểm, thiếu kho lạnh, thiếu hợp đồng đầu ra ổn định.

Nói cách khác, người dân không thiếu ý chí làm ăn. Cái thiếu là một hệ sinh thái đủ mạnh để họ yên tâm đầu tư dài hạn. Vì vậy, muốn nghị quyết phát huy tác dụng, phải gỡ thể chế thật sự. Đất đai phải thông hơn. Tín dụng phải dễ tiếp cận hơn. Bảo hiểm nông nghiệp phải thực chất hơn. Hỗ trợ doanh nghiệp và hợp tác xã phải đúng chỗ đau nhất.

Một điều cũng cần nói thẳng: Không nên đánh giá hiệu quả nghị quyết bằng số lượng kế hoạch hay báo cáo. Thước đo đúng phải là có thêm bao nhiêu vùng nguyên liệu thật, bao nhiêu doanh nghiệp dám đầu tư, bao nhiêu hợp tác xã làm ăn hiệu quả, chi phí logistics có giảm không và thu nhập nông dân có tăng không.

Tái cơ cấu nông nghiệp phải là tái cơ cấu cả chuỗi giá trị

Nghị quyết nhấn mạnh yêu cầu cơ cấu lại ngành nông nghiệp theo hướng thực chất, hiệu quả; phát triển nông nghiệp sinh thái, hữu cơ, tuần hoàn; xây dựng vùng nguyên liệu lớn, bền vững; đẩy mạnh truy xuất nguồn gốc, mã số vùng trồng, vùng nuôi, chỉ dẫn địa lý. Định hướng ấy là đúng.

Nhưng phải nhấn mạnh rằng tái cơ cấu nông nghiệp không chỉ là đổi cây trồng, vật nuôi. Tái cơ cấu đúng nghĩa là đổi cả chuỗi giá trị: từ tổ chức sản xuất, liên kết giữa nông dân với hợp tác xã và doanh nghiệp, đến bảo quản, chế biến, xây dựng thương hiệu và mở thị trường. Thị trường hôm nay không chỉ mua nông sản. Thị trường mua cả tiêu chuẩn, sự minh bạch và tính bền vững.

Không có truy xuất nguồn gốc thì khó vào thị trường lớn. Không đạt chuẩn xanh thì khó giữ giá trị cao. Không có chế biến sâu thì khó tạo bước nhảy về giá trị gia tăng. Nếu không tái cơ cấu cả chuỗi giá trị, nông dân vẫn dễ là người đứng cuối chuỗi lợi ích.

Hợp tác xã phải là chỗ dựa thật, chuyển đổi số phải tạo ra tiền thật

Nghị quyết tiếp tục nhấn mạnh phát triển hợp tác xã hiện đại, hiệu quả, gắn với chuỗi giá trị và sinh kế bền vững. Đây là hướng đi đúng. Bởi trong một thị trường hiện đại, nông dân riêng lẻ rất khó cạnh tranh. Muốn đầu vào rẻ hơn, đầu ra tốt hơn, hợp đồng bền hơn, phải có tổ chức trung gian đủ mạnh.

Nhưng điều cần tránh là chạy theo số lượng. Không thể coi việc thành lập thêm hợp tác xã là thành công nếu hợp tác xã đó không giúp xã viên tăng thu nhập, không ký được hợp đồng ổn định, không đủ năng lực quản trị và thương mại.

Hợp tác xã phải là chỗ dựa thật cho nông dân, chứ không thể chỉ tồn tại trên giấy. Cùng với đó, chuyển đổi số trong nông nghiệp chỉ có ý nghĩa khi tạo ra giá trị kinh tế thật. Nông dân không cần những khái niệm quá lớn. Họ cần công nghệ giúp dự báo thời tiết tốt hơn, giảm chi phí đầu vào, cảnh báo dịch bệnh kịp thời, truy xuất nguồn gốc nhanh hơn và bán hàng thuận lợi hơn.

Nếu chuyển đổi số chỉ dừng ở hội thảo, mô hình trình diễn và báo cáo đẹp thì người dân chưa thể hưởng lợi thực chất.

Hạ tầng yếu, logistics đắt, nông sản khó đi xa

Một điểm rất đúng của nghị quyết là dành sự quan tâm lớn cho hạ tầng nông nghiệp, nông thôn, kho lạnh, logistics, cơ sở chế biến, thủy lợi đa mục tiêu và hạ tầng phòng chống thiên tai.

Hạn chế lớn của nông nghiệp Việt Nam lâu nay không chỉ ở khâu sản xuất, mà còn nằm ở khâu sau thu hoạch. Nhiều nông sản chất lượng tốt nhưng giá trị thấp vì thiếu kho lạnh, thiếu logistics vùng, thiếu chế biến sâu. Khi không giữ được hàng, người dân phải bán gấp. Khi chi phí vận chuyển cao, lợi nhuận bị bào mòn.

Muốn nông sản Việt cạnh tranh mạnh hơn, không thể chỉ nói về ruộng đồng. Phải nói đến cả kho lạnh, đường vận chuyển, logistics và thị trường tiêu thụ. Song song với đó, nông nghiệp xanh giờ không còn là lựa chọn. Đây đã là yêu cầu bắt buộc. Thị trường ngày càng khắt khe với phát thải, môi trường, truy xuất nguồn gốc và tính bền vững. Chậm chuyển đổi sang mô hình xanh đồng nghĩa với nguy cơ tự thu hẹp thị trường của chính mình.

Nói ngắn gọn, Nghị quyết 85/NQ-CP là một bước đi đúng hướng, kịp thời và có tầm nhìn. Nhưng người dân không chờ thêm khẩu hiệu mới. Điều họ cần là đầu ra ổn định hơn, chi phí thấp hơn, rủi ro ít hơn và thu nhập cao hơn.

Không thể để chủ trương lớn đi chậm hơn nỗi lo của người nông dân. Bây giờ là lúc phải hành động nhanh hơn, thực chất hơn, rõ trách nhiệm hơn. Chỉ khi đó, nghị quyết mới không dừng ở quyết tâm, mà trở thành động lực thật cho nông nghiệp, nông dân, nông thôn trong giai đoạn mới.