Ký ức về cây lê “chân dài” 8 mét

Sau thời gian nhập ngũ, năm 1982, cựu chiến binh Hoàng Văn Khi, ở thôn Đội Cấn, xã Quốc Khánh trở về quê hương, gắn bó với vùng đất biên cương. Tại đây, ông vừa tham gia công tác ở xã Quốc Khánh, vừa phát triển kinh tế đồi rừng.

Ông Khi cẩn thận kiểm tra những quả lê. Ảnh: Hoàng Tính

Trong ký ức của ông Khi hai giống lê bản địa là cây lê chua chát và lê xanh đã cắm rễ ở vùng đất này từ bao đời, nhưng chẳng ai nghĩ đến chuyện trồng lê để làm hàng hóa bán lấy tiền.

Ông Khi cho hay: “Ngày trước, nhà nào cũng có vài gốc lê mọc ở góc vườn. Cây mọc tự nhiên, cao tới 7 - 8 mét, muốn hái quả phải trèo lên cây hoặc dùng sào dài. Quả lê bản địa tuy thơm, có quả nặng tới 1,2 kg nhưng chua chát, năng suất thấp. Người dân chủ yếu trồng để trẻ con hái ăn, chứ chưa nghĩ tới việc phát triển kinh tế”.

Do ít được chăm sóc, cây lê bản địa đứng trước nguy cơ thoái hóa, nguồn gen quý dần mai một. Năm 2005, chính quyền xã Quốc Khánh, các cơ quan chuyên môn tỉnh Lạng Sơn và các nhà khoa học của Viện Nghiên cứu Rau quả triển khai đề tài nghiên cứu kỹ thuật phục tráng giống lê bản địa.

Đặc biệt, từ năm 2015, Viện đưa thêm các giống lê mới như Tai Nung VH6, HS VAAS 24, MX VAAS 24… vào trồng thử nghiệm, đồng thời ghép mắt giống lê bản địa trên gốc các giống mới để đánh giá khả năng thích nghi.

Cũng trong năm 2015, gia đình ông Hoàng Văn Khi là một trong những hộ tiên phong tham gia mô hình trồng các giống lê mới. Viện Nghiên cứu Rau quả hỗ trợ gia đình ông 200 cây lê giống các loại để trồng thử nghiệm và phục vụ nghiên cứu.

Hằng năm, cán bộ của Viện Nghiên cứu Rau quả đều trực tiếp đến vườn nhà ông Khi hướng dẫn kỹ thuật, theo dõi, chăm sóc cây. Đến nay, vườn của gia đình ông duy trì ổn định 130 gốc lê, sinh trưởng và phát triển tốt.

Áp dụng các kỹ thuật được học gia đình ông Khi đã có vườn lê sai quả. Ảnh: Hoàng Tính

Đặc biệt việc ghép mắt giống lê chua chát, lê xanh bản địa vào gốc ghép mới đã góp phần “trẻ hóa” hoàn toàn vườn cây, vừa nâng cao khả năng chống chịu sâu bệnh, vừa giữ nguyên vẹn hương vị đặc trưng truyền thống.

Hiện các giống lê mới trong vườn nhà ông Khi cho năng suất trung bình từ 40 - 50 kg/cây; lê ghép đạt khoảng 30 kg/cây, cao gấp 2 - 3 lần so với lê bản địa trước đây.

Bí quyết “vít cành” giúp nâng giá trị cây lê bản địa

Dẫn chúng tôi tham quan vườn lê sai trĩu quả, ông Khi hào hứng chia sẻ kỹ thuật được cán bộ Viện Nghiên cứu Rau quả chuyển giao qua nhiều năm. Trong đó, đáng chú ý là kỹ thuật “vít cành”, giúp hạ thấp tán cây lê, thuận lợi hơn cho việc chăm sóc và thu hoạch.

Ngay từ nhỏ các cành lê đã được "vít xuống" để giảm độ cao cho cây để thuận lợi trong chăm sóc, thu hoạch. Ảnh: Hoàng Tính

Nếu như trước đây cây lê mọc tự nhiên, cao tới 8 mét, gây khó khăn cho việc chăm sóc và thu hoạch thì nay, nhờ áp dụng kỹ thuật uốn, vít cành ngay từ giai đoạn cây phát triển, vườn lê nhà ông Khi chỉ cao khoảng 2 - 2,5 mét. Cành lê xòe rộng ngang tầm mắt, nhiều quả sà thấp, người hái có thể đứng dưới gốc để thu hoạch.

Ông Khi chia sẻ thêm: “Trong quá trình bọc quả phải dùng túi nilon trắng trong suốt để quả lê hấp thụ đủ ánh sáng. Khi chín, vỏ quả căng mọng, lên màu vàng đẹp mắt. Nếu bọc bằng túi màu, vỏ quả dễ bị thâm, xấu mã, khó bán”.

Hiện vườn nhà ông Khi đang lưu giữ 7 dòng lê khác nhau, trong đó có 2 dòng lê bản địa quý hiếm và 5 dòng lê chất lượng từ Viện Nghiên cứu Rau quả. Nhờ có nhiều dòng lê, thời gian thu hoạch cũng được kéo dài. Nếu trước đây lê chỉ cho thu hoạch trong khoảng 1 tháng thì nay có thể kéo dài tới 2 tháng.

Mỗi năm, gia đình ông Khi thu hoạch khoảng 7 - 8 tạ, có năm đạt hơn 1 tấn quả. Với giá bán từ 15.000 - 25.000 đồng/kg, sản phẩm được tư thương đến tận vườn thu mua, mang lại nguồn thu nhập ổn định cho gia đình.

Từ hiệu quả mô hình trồng lê của ông Khi, nhiều người dân xã Quốc Khánh đã dần thay đổi cách canh tác, chủ động áp dụng khoa học kỹ thuật để cải tạo những vườn cây già cỗi.

Hiện toàn xã Quốc Khánh có hơn 50 hộ trồng lê phát triển kinh tế, với tổng diện tích khoảng 13,5 ha, tập trung nhiều ở các thôn Đội Cấn, An Khuyến…

Ông Hoàng Anh Dũng, Bí thư Đảng ủy xã Quốc Khánh, cho hay: “Chúng tôi xác định cây lê là một trong những cây trồng thế mạnh của địa phương. Cùng với việc phối hợp chặt chẽ với Viện Nghiên cứu Rau quả để bảo tồn và phát triển các giống lê chất lượng, xã Quốc Khánh cũng hỗ trợ người dân tập huấn kỹ thuật, xây dựng sản phẩm OCOP 3 sao năm 2025 và xúc tiến thương mại…”.

Từ giống lê bản địa từng chủ yếu được trồng để ăn trong gia đình, đến nay nguồn gen lê quý ở Quốc Khánh không chỉ được bảo tồn mà cây lê còn từng bước trở thành cây trồng hàng hóa, góp phần nâng cao thu nhập cho người dân vùng biên.